Lau và giữ tranh đồng, tranh đá và phù điêu

Hai bài trước nói chuyện treo mấy món nặng này cho chắc, và chuyện tỉ lệ với ánh sáng. Bài này nói phần sau khi đã treo: giữ cho nó còn đẹp qua nhiều năm.

Khác với tranh giấy đóng khung kính, mấy món này phơi mặt ra ngoài — bụi bám thẳng vào bề mặt, và phù điêu thì có hàng trăm khe rãnh để bụi trú.

Bụi trong khe rãnh

• Cọ lông mềm là dụng cụ chính, không phải khăn — khăn chỉ lau được mặt phẳng, khe sâu thì nó bỏ qua.
• Cọ khô trước, mỗi tháng một lần; để lâu thì bụi kết lại thành mảng bám chặt.
• Chải theo một chiều, từ trên xuống, để bụi rơi ra chứ không dồn vào sâu hơn.
• Không thổi mạnh — bụi bay vào mắt và phát tán khắp phòng.
• Bụi dính dầu ở gần bếp thì cọ khô không ăn; lúc đó phải lau ẩm và phải chấp nhận mất công.

Đồng và kim loại

• Đồng xỉn màu theo thời gian là chuyện tự nhiên — nhiều người thích lớp màu đó và cố ý giữ.
• Muốn sáng lại thì hỏi trước khi đánh: một số món có lớp phủ bảo vệ, đánh bóng là bay lớp đó và sau này xỉn nhanh hơn.
• Đừng dùng chanh, giấm, chất tẩy mạnh theo mẹo trên mạng — chúng ăn mòn và làm loang màu không đều.
• Đánh bóng thì đánh toàn bộ, đánh một mảng là món đó loang lổ vĩnh viễn.
• Món có giá trị thì để thợ làm; làm hỏng lớp mặt thì không phục hồi được.
• Lau tay sau khi chạm: mồ hôi tay để lại vết trên đồng rất rõ.

Đá và gốm

• Nước sạch và khăn mềm là đủ cho phần lớn trường hợp.
• Lau khô ngay — nước đọng trong khe rãnh là chỗ mốc và chỗ đóng cặn vôi.
• Đá xốp thì tránh để dính dầu mỡ, trà, cà phê; vết ngấm vào rất khó ra.
• Không chà bằng bùi nhùi kim loại, kể cả chỗ bám cứng đầu.

Gỗ chạm

• Chỉ lau khô; nước ngấm vào thớ làm nứt và bong lớp hoàn thiện.
• Tránh chỗ nắng chiếu — gỗ bạc màu và nứt theo thớ.
• Phòng máy lạnh khô quá lâu cũng làm nứt; đây là điều ít ai ngờ.
• Mối là rủi ro thật với món gỗ treo tường lâu năm — thấy mùn gỗ rơi dưới chân tường thì kiểm ngay.

Ánh sáng và bụi — hai thứ đi cùng nhau

• Đèn rọi sát mặt tranh làm bụi lộ rõ, và cũng làm nóng bề mặt nếu là đèn toả nhiệt.
• Chọn đèn ít toả nhiệt cho món treo gần nguồn sáng.
• Nắng chiếu thẳng làm bạc màu cả đồng lẫn gỗ lẫn lớp sơn phủ.
• Tranh treo cao ít bụi hơn tranh treo thấp — nhưng lại khó lau hơn, nên cân theo thực tế nhà mình.
• Gần cửa ra vào và gần quạt là chỗ bụi nhất trong nhà.

Đừng làm mấy việc này

• Đừng xịt dung dịch thẳng lên mặt tranh: nó chảy vào khe và đọng lại ở đó.
• Đừng dùng máy hút bụi đầu cứng chà lên mặt chạm.
• Đừng đánh xi hay bôi dầu bóng nếu không rõ món đó chịu được không.
• Đừng dán băng keo lên mặt món để đánh dấu khi chuyển nhà — keo để lại vết.

Ẩm — kẻ thù chung

1. Chừa khe hở với tường bằng đệm ở hai góc dưới; áp sát tường ẩm là mốc mọc sau lưng mà không ai thấy.
2. Tránh tường ngoài hướng mưa tạt và tường sau nhà tắm.
3. Sờ mặt sau mỗi cuối mùa mưa — ẩm tay là dấu hiệu phải dời chỗ.
4. Gỡ xuống lau cả mặt sau ít nhất một lần mỗi năm.
5. Thấy tường thấm thì gốc nằm ở tường, dời tranh chỉ là giải pháp tạm.

Kiểm móc treo

• Mấy món này nặng, và móc lỏng dần theo thời gian.
• Lay thử nhẹ mỗi vài tháng, và kiểm kỹ sau khi khoan đục gì gần đó.
• Dây treo bằng cáp mảnh có thể đứt ngầm từ bên trong — nhìn chỗ gập là thấy trước.
• Rơi xuống là hỏng cả món lẫn nền nhà, và nguy hiểm nếu có người bên dưới.

Khi đổi chỗ hoặc chuyển nhà

• Hai người gỡ, một người đỡ dưới đáy chứ không chỉ giữ hai bên.
• Bọc kỹ phần chạm nổi — chi tiết nhô ra là chỗ gãy trước nhất.
• Chở thì để đứng, chèn chặt, không chồng đồ lên.
• Đánh dấu mặt trước lên lớp bọc, để người khiêng biết đường cầm.

Tổng lại, việc chăm gồm ba thứ rất nhỏ: cọ bụi đều đặn, không đụng hoá chất mạnh, và chừa khe hở với tường. Ba việc đó giữ được món tranh qua nhiều lần chuyển nhà.

Câu hỏi thường gặp