Giữ quả cầu và trụ đá: lau, chống xước và một cảnh báo về nắng

Hai bài trước nói chỗ đặt cho hai món nặng này, và chuyện phân biệt đá tự nhiên với đá nhân tạo. Bài này nói phần chăm giữ — và mở đầu bằng một cảnh báo mà rất ít nơi nhắc.

Quả cầu trong suốt và nắng: nguy cơ cháy có thật

Một quả cầu thuỷ tinh hoặc pha lê trong suốt hoạt động như một thấu kính. Nắng chiếu qua nó hội tụ thành một điểm sáng nhỏ, và điểm đó nóng đủ để làm cháy xém hoặc bốc cháy vật liệu dễ bắt lửa — giấy, rèm, gỗ, khăn trải bàn.

Đây không phải chuyện đồn. Đó là nguyên lý quang học đơn giản, giống hệt trò dùng kính lúp đốt giấy mà nhiều người từng nghịch hồi nhỏ.

• Không đặt quả cầu trong suốt ở chỗ nắng chiếu thẳng vào, nhất là gần cửa sổ.
• Nhớ rằng nắng đổi hướng trong ngày và theo mùa: chỗ sáng nay không nắng thì chiều nay hoặc tháng sau có thể nắng.
• Điểm hội tụ di chuyển theo mặt trời, nên nó quét qua một vệt chứ không đứng yên.
• Dưới quả cầu không để giấy, vải, gỗ mỏng nếu chỗ đó có nắng vào.
• Rèm che là cách đơn giản nhất, hoặc dời quả cầu vào sâu trong phòng.
• Quả cầu đục, mờ hoặc đá không trong suốt thì không có nguy cơ này — nhưng vẫn không nên phơi nắng vì bạc màu.

Nếu thấy một vệt cháy xém nhỏ trên mặt bàn hay bệ cửa sổ mà không rõ từ đâu, hãy nghĩ tới đây trước tiên.

Mấy thứ khác cũng hội tụ nắng

• Bình thuỷ tinh đựng nước đặt ở bệ cửa sổ cũng có thể hội tụ nắng.
• Chặn giấy pha lê, gạt tàn thuỷ tinh dày, lọ tròn trong suốt — cùng một nguyên lý.
• Gương lõm cũng hội tụ ánh sáng phản chiếu.
• Kiểm bệ cửa sổ nhà mình một lượt: món nào trong suốt và tròn thì dời vào trong hoặc che rèm.

Lau thế nào

1. Phủi bụi trước khi lau ướt — bụi cát chà lên bề mặt chính là thứ gây xước.
2. Khăn mềm, sạch, không dùng khăn đã dính sạn.
3. Nước sạch là đủ cho phần lớn trường hợp; dung dịch tẩy mạnh có thể làm mờ bề mặt đánh bóng.
4. Lau khô ngay, đừng để tự khô — vệt nước khô để lại vết, nhất là ở nơi nước cứng.
5. Vết tay bám nhiều là chuyện thường với quả cầu; lau nhẹ thường xuyên hơn là kỳ mạnh thỉnh thoảng.

Chống xước

• Không đặt trực tiếp trên mặt đá hay mặt kính — một hạt cát kẹt giữa hai mặt cứng là một vòng xước.
• Dùng đế có lót nỉ hoặc lót cao su.
• Nhấc lên chứ đừng kéo lê, kể cả khi chỉ dịch vài phân.
• Không để hai món đá chạm nhau trên cùng một kệ.
• Xước rồi thì rất khó xử; đánh bóng lại là việc của thợ và không phải loại đá nào cũng làm được.

Đế đỡ

• Đế phải vừa với đường kính: đế rộng quá thì quả cầu lăn được một chút, và một chút là đủ để rơi.
• Đế phải nặng hoặc bám chắc mặt bàn.
• Kiểm đế định kỳ: lớp nỉ bong, cao su chai cứng thì đổi.
• Trụ đá cần mặt đặt phẳng hoàn toàn — kê chênh là nghiêng dần theo thời gian.

Nặng — nhắc lại vì hay quên

• Bê bằng hai tay, ôm sát người, và dọn đường trước khi bê.
• Đặt xuống rồi mới lau chỗ đó, đừng lau quanh món đang đứng.
• Kệ phải chịu được — đá nặng hơn nhìn thấy nhiều.
• Rơi xuống chân là chấn thương thật; đây là lý do không đặt món nặng ở mép và ở trên cao.

Đổi màu và vết theo thời gian

• Một số loại đá nhạt màu dần khi phơi nắng lâu — và màu mất thì không lấy lại được.
• Vết mờ đục ở chỗ hay cầm là dầu tay tích tụ; lau thường xuyên là đủ.
• Đá xốp có thể ngấm chất lỏng: đừng để nước trà, cà phê, dầu đọng trên mặt.
• Đừng ngâm nước lâu nếu không rõ loại đá; hỏi người bán trước.

Cất khi không trưng

1. Bọc từng món riêng bằng vải mềm, không để chạm nhau.
2. Để nằm trong hộp có chèn, không để đứng chông chênh.
3. Chỗ khô, mát, không nắng — và không cất trong thùng nhựa kín ở nơi ẩm.
4. Ghi nhãn ngoài hộp để không phải mở ra tìm.

Hai việc quan trọng nhất trong bài này rất ngắn: đừng để quả cầu trong suốt hứng nắng, và đừng kéo lê đá trên mặt cứng. Làm được hai việc đó thì gần như không có gì hỏng.

Câu hỏi thường gặp