Mỗi chất liệu già đi một kiểu: lên nước hay là hỏng
Bài trước nói hỏi gì xem gì khi mua và vì sao giá chênh. Bài này nói phần sau đó: món đồ sẽ đổi thế nào sau năm mười năm.
Điều đáng biết trước: không phải mọi thay đổi đều là hỏng. Với nhiều chất liệu, dấu thời gian là phần được coi trọng — người trong nghề gọi là lên nước. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ phân biệt được cái nào là gì.
Đồng
- Xỉn dần và sẫm màu là phản ứng tự nhiên với không khí — bình thường, và nhiều người thích lớp màu ấy hơn màu mới.
- Chỗ hay chạm tay sáng bóng hơn — cũng là dấu thời gian, thường được coi là đẹp.
- Đốm xanh lục xuất hiện khi tiếp xúc ẩm lâu; đây là dấu hiệu cần xử, thường do đặt chỗ ẩm hoặc bị nước đọng.
- Rỗ và mất chi tiết — đã sang mức hư hại.
Cách chăm: lau khô là chính. Muốn đánh sáng thì dùng loại chuyên cho đồng và thử ở chỗ khuất trước, vì đánh sạch hết lớp màu cũ là không lấy lại được.
Gỗ
- Sẫm màu dần và vân nổi rõ hơn — biến đổi tự nhiên, thường làm món đẹp hơn.
- Nứt chân chim nhỏ trên bề mặt — hay gặp khi độ ẩm thay đổi mạnh; không nguy hiểm nhưng nên tránh cho nó nặng thêm.
- Nứt sâu, tách thớ — cần thợ xem, nhất là với món chịu lực.
- Mềm nhũn, bột gỗ rơi, tiếng rỗng khi gõ — mối mọt, phải xử ngay.
Kẻ thù chính vẫn là ẩm và thay đổi độ ẩm đột ngột. Đặt xa cửa hắt mưa, xa luồng máy lạnh, và không kê sát tường ngoài.
Gốm và sứ
- Rạn men — với nhiều dòng gốm, rạn là đặc điểm cố ý của men, không phải vỡ. Nhìn kỹ: rạn men chỉ ở lớp men, không xuyên thân.
- Vết ố trong đường rạn theo năm tháng — nhiều người coi đó là nét đẹp của đồ cũ.
- Nứt xuyên thân — nghe tiếng đục khi gõ nhẹ, và đó là hư hại thật.
- Sứt miệng, mẻ chân — ảnh hưởng cả thẩm mỹ lẫn độ bền.
Nếu không chắc là rạn men hay nứt thân, hỏi người bán hoặc người có nghề — nhìn thôi thì người mới rất dễ nhầm.
Đá tự nhiên
- Bóng giảm dần ở chỗ hay cầm — bình thường.
- Vết xước nhỏ tích tụ theo thời gian; loại đá càng mềm càng nhanh.
- Ố màu nếu tiếp xúc dầu, mỹ phẩm hoặc chất tẩy — phòng là chính, vì thấm vào rồi thì khó ra.
- Nứt lan rộng theo thời gian — nên để ý và tránh va đập tiếp.
Nhắc lại điều đã nói ở bài chăm giữ: mỗi loại đá mỗi khác, và cách chăm nên hỏi ngay lúc mua.
Kim loại mạ và sơn phủ
Đây là nhóm già đi kém duyên nhất, và nên biết trước khi mua:
- Lớp mạ mỏng bong ở cạnh và chỗ chạm tay, để lộ nền bên dưới.
- Sơn phủ bạc màu không đều khi phơi nắng.
- Khác với đồng hay gỗ, lớp mạ bong không thành nét đẹp mà chỉ trông cũ kỹ.
Vì vậy với món định giữ lâu, chất liệu nguyên khối thường bền duyên hơn món phủ bề mặt — dù ban đầu món mạ trông sáng hơn.
Ba câu hỏi khi mua nếu định giữ lâu
- Món này sẽ đổi thế nào sau nhiều năm? Người bán rành trả lời được ngay.
- Có lớp phủ bề mặt không, và nếu bong thì thế nào?
- Kỵ gì — nắng, ẩm, hóa chất, va đập.
Một cách nhìn
Đồ dùng lâu mang dấu của thời gian, và ở nhiều nền văn hóa thì dấu ấy được coi trọng chứ không bị chê. Một pho tượng gỗ sẫm màu vì tay người chạm vào nhiều năm nói lên điều mà pho mới không nói được.
Nên đừng vội thay khi thấy món đổi màu. Hỏi cho rõ đó là lên nước hay hư hại — và nếu là lên nước thì đó là thứ tiền không mua được.
Sửa hay để nguyên
Với món cũ đã có dấu thời gian, câu hỏi thường gặp là nên phục hồi hay giữ nguyên. Vài điều cân nhắc:
- Món có giá trị kỷ niệm thì phần dấu vết chính là giá trị; sửa cho mới thường làm mất đúng thứ mình muốn giữ.
- Món có giá trị nghệ thuật hoặc cổ vật thì đừng tự làm gì cả — nên hỏi người có chuyên môn phục chế, vì một lần chà sai là mất vĩnh viễn.
- Món dùng hằng ngày thì sửa cho dùng được là hợp lý, kể cả khi mất chút nét cũ.
- Hư hại đang lan — mối, nứt, ẩm — thì phải xử ngay bất kể món thuộc nhóm nào.
Nguyên tắc gọn: xử cái đang phá hoại, để yên cái chỉ đang già đi.